Nhiệt độ cảm nhận lên tới 40 độ C trong nhà kính, nơi vẫn có người sinh sống: Quyền có chỗ ở của lao động nhập cư đang bị đe dọa

Những căn nhà không thể gọi là nhà

"Anh thấy không? Đó chính là chỗ ở của họ. Thoạt nhìn cứ như một nhà kho, nhưng thực sự có người đang sinh sống ở đó."

Ngày 29 tháng 6, tại một vùng nông thôn thuộc thành phố Pocheon, tỉnh Gyeonggi, ông Kim Dal Seong, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ Lao động Nhập cư Pocheon, vừa nói vừa chỉ tay về phía một cụm nhà kính nằm giữa cánh đồng.

Nơi ông gọi là "ký túc xá" gần như không khác gì những nhà kính đang trồng rau xung quanh.

Ông cho biết:

"Nếu thấy bình gas LPG, ăng ten tivi hay quần áo phơi trên dây thì đó là dấu hiệu cho thấy có người đang sống bên trong."

Khi tiến lại gần khu nhà, mùi phân bón từ trang trại bốc lên nồng nặc. Thực chất, nơi ở của những lao động này được dựng ngay trên khu vực làm việc, khiến ranh giới giữa nơi sinh hoạt và nơi lao động gần như không còn tồn tại.

Sống trong công trình xây dựng trái phép giữa nhà kính

Hiện nay, phần lớn lao động nhập cư làm việc tại các vùng nông nghiệp ở Hàn Quốc đang sinh sống trong những căn nhà lắp ghép được dựng bên trong các nhà kính, vốn là công trình xây dựng trái phép.

Do thường xuyên phải tưới cây, điều chỉnh nhiệt độ nhà kính hoặc thực hiện các công việc phát sinh sau giờ làm, họ hầu như luôn phải ở ngay trong khuôn viên trang trại.

Điều đáng nói là điều kiện sinh hoạt của họ còn tồi tệ hơn cả môi trường trồng rau và trái cây.

Vào mùa hè, những căn nhà này phải hứng chịu nắng nóng cực độ, mưa lớn kéo dài cùng sự xâm nhập của côn trùng, khiến cuộc sống vốn khó khăn càng trở nên khắc nghiệt hơn.

Ngày 29 tháng 6, khi nhiệt độ cao nhất tại thành phố Pocheon lên tới 32 độ C và cơ quan khí tượng ban hành cảnh báo nắng nóng, phóng viên đã trực tiếp đến khảo sát nơi ở của các lao động nhập cư.

Bữa tối được nấu trên... chiếc tủ lạnh bỏ đi

Khoảng 17 giờ 30 phút, thời điểm công nhân nông trại tan ca, ngay trước lối vào một nhà kính, phóng viên bắt gặp một phụ nữ đang rán cá thu trên chảo.

Đó là chị Nani (tên đã được thay đổi), 40 tuổi, lao động người Campuchia đã làm việc tại Hàn Quốc được 4 năm. Chị đang chuẩn bị bữa tối cho mình và người đồng hương tên Lan (tên đã được thay đổi), 26 tuổi.

Điều đặc biệt là chiếc "bếp" của họ lại chính là mặt trên của một chiếc tủ lạnh mini đã bị vứt bỏ ngay trước cửa.

Xung quanh là những chai nhựa, lon nước cùng đủ loại rác sinh hoạt vương vãi. Một chiếc máy giặt cũ không rõ còn sử dụng được hay không cũng bị bỏ mặc giữa khu vực này.

Chị Nani nói: "Bên trong nóng quá nên không thể nấu ăn được."

Vừa nói, chị vừa dùng chiếc xẻng lật cá chỉ về phía sau lưng. Ẩn dưới lớp lưới che nắng màu đen là dãy container được dùng làm nơi ở cho công nhân.

Một căn phòng cho ba người, bếp và phòng tắm chung trong không gian ngột ngạt

Đây là nơi sinh sống của ba lao động nhập cư gồm hai phụ nữ Campuchia và một nam lao động người Nepal.

Bên trong nhà kính được phủ kín bằng lưới đen là một container dùng làm phòng ở cùng khu bếp kiêm phòng tắm được ghép bằng các tấm panel.

Ngay khi bước vào bếp, mùi hôi do nước đọng lâu ngày từ khu tắm phía sau lập tức xộc lên.

Không khí bên trong hầu như không lưu thông khiến trần và tường đều phủ kín nấm mốc, nhiều vị trí đã bị gỉ sét.

Dù phải sống trong môi trường nóng như lò hấp suốt mùa hè, mỗi người vẫn phải trả khoảng 200.000 won tiền thuê nhà mỗi tháng.

Ông Kim Dal Seong gõ vào bức tường panel rồi nói:

"Phần lõi bên trong đều là xốp cách nhiệt. Nếu xảy ra hỏa hoạn thì gần như không có cơ hội thoát thân."

Những cái chết từng gióng lên hồi chuông cảnh báo

Thực tế cho thấy những khu nhà như vậy đặc biệt nguy hiểm trong cả mùa hè lẫn mùa đông.

Năm 2020, một nữ lao động nhập cư người Campuchia tên Sok Heng được phát hiện tử vong vì hạ thân nhiệt trong căn nhà kính tại một nông trại ở Pocheon. Vụ việc từng gây chấn động dư luận Hàn Quốc và làm dấy lên làn sóng chỉ trích về điều kiện nhà ở của lao động nhập cư.

Đến tháng 2 năm 2022, một vụ cháy xảy ra tại khu container dành cho công nhân của một nhà máy thực phẩm ở thành phố Paju, tỉnh Gyeonggi, khiến một lao động người Ấn Độ thiệt mạng.

Hơn 42% lao động nhập cư tại các vùng nông thôn vẫn sống trong nhà không đạt tiêu chuẩn

Theo báo cáo "Nghiên cứu xây dựng phương án cải thiện điều kiện nhà ở cho lao động nhập cư" do Viện Nghiên cứu Gyeonggi công bố vào tháng 12 năm ngoái, tính đến năm 2024, Hàn Quốc có khoảng 2,04 triệu người nước ngoài cư trú, trong đó khoảng 680.000 người đang sinh sống tại tỉnh Gyeonggi.

Điều này đồng nghĩa cứ ba lao động nhập cư trên toàn quốc thì có một người đang làm việc và sinh sống tại Gyeonggi.

Nguyên nhân chủ yếu là phần lớn các trang trại và nhà máy có nhu cầu tuyển dụng lao động nước ngoài đều tập trung tại khu vực thủ đô.

Đáng chú ý, có tới 13,3% hộ gia đình người nước ngoài tại Gyeonggi đang sống trong những nơi không được công nhận là nhà ở, như nhà kính hoặc container.

Riêng tại các địa phương tập trung nhiều vùng nông nghiệp như Pocheon, tỷ lệ này lên tới 42,7%, phản ánh tình trạng thiếu nhà ở đạt chuẩn đang ở mức rất nghiêm trọng.

Nhiệt độ trong nhà kính vượt 40 độ C, công việc nặng nhọc kéo dài suốt 12 giờ

Ngay cả những lao động nhập cư đang cư trú bất hợp pháp tại Hàn Quốc cũng thường không muốn làm việc ở khu vực nông thôn.

Nguyên nhân là vào mùa hè, nhiệt độ cảm nhận bên trong các nhà kính thường vượt quá 40 độ C. Trong khi đó, họ phải làm việc liên tục từ khoảng 6 giờ sáng đến 6 giờ chiều với cường độ lao động rất cao.

Các lao động nữ thường phải ngồi xổm trên nền đất suốt nhiều giờ để thu hoạch rau. Nam lao động đảm nhận công việc điều khiển máy nông nghiệp hoặc kéo những xe chở đầy hàng hóa nặng.

Không ít người còn được giao phun thuốc bảo vệ thực vật khi chỉ đeo khẩu trang vải thông thường, gần như không có đầy đủ trang thiết bị bảo hộ.

Theo ông Kim Dal Seong, điều kiện lao động và nơi ở quá tồi tệ đang đe dọa nghiêm trọng đến sức khỏe của lao động nhập cư làm việc tại các vùng nông thôn.

Ông kể lại một trường hợp từng được trung tâm hỗ trợ.

Một lao động nhập cư người Nepal đã làm công việc phun thuốc bảo vệ thực vật suốt 6 năm. Sau khi trở về quê hương, anh cùng vợ nhiều lần lên kế hoạch sinh con nhưng đều không thành công.

Sau đó, anh quay lại Hàn Quốc tiếp tục làm việc. Trong một lần đến bệnh viện khám, bác sĩ kết luận khả năng mang thai tự nhiên của hai vợ chồng gần như không còn.

Dù chưa thể khẳng định nguyên nhân hoàn toàn xuất phát từ môi trường làm việc, câu chuyện này cho thấy những lo ngại về ảnh hưởng lâu dài của việc tiếp xúc thường xuyên với hóa chất nông nghiệp mà thiếu các biện pháp bảo vệ phù hợp.

"Điều kiện lao động của lao động nhập cư còn tệ hơn cả công nhân Hàn Quốc những năm 1970"

Trong nhiều năm qua, ông Kim Dal Seong, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ Lao động Nhập cư Pocheon, là một trong những người liên tục lên tiếng về vấn đề nhà ở của lao động nhập cư.

Ông thường xuyên đi khảo sát thực tế tại các trang trại trong khu vực để ghi nhận tình trạng ký túc xá. Tuy nhiên, công việc này không hề dễ dàng.

Ông chia sẻ:

"Quanh các khu nhà ở của công nhân thường được lắp camera giám sát. Mỗi khi tôi đến kiểm tra những khu ký túc xá xây dựng trái phép, nhiều chủ trang trại lập tức chạy ra với thái độ rất gay gắt, thậm chí có lúc như sẵn sàng dùng bạo lực."

Dẫu vậy, từ năm 2018, ông vẫn thành lập Trung tâm Hỗ trợ Lao động Nhập cư Pocheon và không ngừng hỗ trợ người lao động trong việc làm thủ tục hưởng bảo hiểm tai nạn lao động, tư vấn pháp lý cũng như vận động cải thiện điều kiện sinh hoạt.

Ông kể rằng trước đây bản thân từng có 10 năm hoạt động truyền giáo dành cho người lao động vào thập niên 1980.

Đến năm 2011, khi chuyển đến Pocheon để làm mục sư, mỗi dịp cuối tuần xuống trung tâm thành phố, ông nhận thấy số lượng lao động đến từ Đông Nam Á rất đông.

"Tôi bắt đầu tìm hiểu cuộc sống của họ và nhận ra điều kiện làm việc của lao động nhập cư hiện nay còn khắc nghiệt hơn cả những công nhân Hàn Quốc thời cố lao động Jeon Tae Il vào thập niên 1970."

Điều đáng chú ý là ngay từ khi thành lập, trung tâm không nhận bất kỳ khoản hỗ trợ tài chính nào từ chính quyền địa phương hay doanh nghiệp.

Theo ông Kim, nếu nhận nguồn tài trợ này thì các hoạt động độc lập của trung tâm có thể bị ảnh hưởng.

Hiện nay, toàn bộ kinh phí vận hành đều đến từ những khoản quyên góp nhỏ của người dân và các nhà thờ.

Ngoài ông Kim là nhân sự làm việc toàn thời gian, tất cả thành viên còn lại đều tham gia với vai trò tình nguyện viên.

"Đối xử tử tế với người lao động cũng là mang lại lợi ích cho doanh nghiệp"

Theo ông Kim Dal Seong, đảm bảo nơi ở tử tế cho người lao động không chỉ là trách nhiệm về nhân quyền mà còn mang lại hiệu quả kinh tế.

Ông nói:

"Khi người lao động được đối xử như một con người đúng nghĩa, họ sẽ có thời gian nghỉ ngơi và phục hồi sức khỏe. Sau những ngày làm việc kéo dài với cường độ cao, nếu được ngủ trong một nơi ở sạch sẽ, an toàn và thoải mái thì năng suất lao động chắc chắn sẽ được cải thiện. Điều đó cuối cùng cũng mang lại lợi ích cho chính người sử dụng lao động."

Ông cũng cho rằng Chính phủ Hàn Quốc cần có biện pháp quyết liệt hơn đối với các khu ký túc xá trái phép.

"Theo quy định của pháp luật, Chính phủ từng cưỡng chế tháo dỡ hàng loạt công trình xây dựng trái phép tại các thung lũng và lòng sông trên cả nước. Với các khu nhà ở dành cho lao động nhập cư cũng cần thực hiện tương tự. Chỉ sau khi những công trình không đạt tiêu chuẩn được tháo dỡ, các chuyên gia mới có thể xây dựng những phương án hợp pháp và an toàn hơn."

"Khi lao động nhập cư đến Hàn Quốc, đó là con người đang đến"

Đó là câu nói mà ông Kim Dal Seong đã kiên trì nhắc đến trong suốt nhiều năm hoạt động bảo vệ quyền của lao động nhập cư.

Chính câu nói này cũng được ông chọn làm nhan đề cho cuốn sách xuất bản vào tháng 1 năm nay.

Đối với ông, điều quan trọng nhất là quyền cơ bản của con người.

"Quyền có nơi ở là quyền cơ bản mang tính phổ quát của mọi con người, bất kể quốc tịch, màu da hay tình trạng thị thực. Nếu Hàn Quốc cần hơn 1,5 triệu lao động nhập cư để duy trì nền kinh tế thì cũng không thể để họ phải sống trong điều kiện thấp hơn cả những tiêu chuẩn tối thiểu về quyền con người."

Chính sách cấp phép việc làm, nút thắt lớn nhất trong bài toán quyền nhà ở của lao động nhập cư

Cải thiện điều kiện nhà ở không hề đơn giản

Tuy nhiên, theo nhiều chuyên gia, việc cải thiện quyền có chỗ ở của lao động nhập cư không phải là câu chuyện có thể giải quyết trong thời gian ngắn. Vấn đề liên quan đến nhiều bên, từ chính quyền địa phương, người dân, chủ trang trại cho đến các cơ quan quản lý nhà nước.

Ông Kim Won Gyu, Cục trưởng Cục Chính sách Xã hội Di cư thuộc tỉnh Gyeonggi, cho biết Bộ Việc làm và Lao động Hàn Quốc có quyền hạn chế hoặc thu hồi quyền tuyển dụng lao động nước ngoài đối với những doanh nghiệp cung cấp chỗ ở trái phép.

Tuy nhiên, trên thực tế, việc kiểm tra từng cơ sở rất khó triển khai nên nhiều trường hợp vẫn bị bỏ ngỏ.

Ông cũng cho biết các chính quyền cấp cơ sở dù có thẩm quyền xử lý công trình xây dựng trái phép nhưng thường phải cân nhắc đến điều kiện thực tế của người dân địa phương, đặc biệt là các hộ nông dân. Vì vậy, công tác thanh tra và xử lý chưa thực sự quyết liệt.

Chủ trang trại cũng gặp nhiều rào cản

Riêng tại thành phố Pocheon, phần lớn chủ trang trại đều là nông dân thuê đất để sản xuất chứ không phải chủ sở hữu đất.

Trong trường hợp này, họ rất khó xây dựng các công trình hợp pháp trên phần đất thuê theo quy định của pháp luật, khiến việc đầu tư cải thiện nơi ở cho lao động nhập cư gặp nhiều hạn chế.

Ông Kim Won Gyu cho biết đầu năm nay, tỉnh Gyeonggi đã kiến nghị Bộ Việc làm và Lao động cho phép sử dụng mô hình "khu lưu trú trải nghiệm nông thôn" làm nơi ở cho lao động nhập cư.

Đây vốn là loại cơ sở lưu trú tạm thời được xây dựng nhằm phục vụ người dân thành thị đến trải nghiệm sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt tại vùng nông thôn.

Tuy nhiên, để có thể sử dụng mô hình này làm nơi ở hợp pháp cho lao động nhập cư, Hàn Quốc cần sửa đổi các quy định hướng dẫn thi hành hiện hành. Đến nay, đề xuất này vẫn chưa có bước tiến đáng kể.

Gốc rễ của vấn đề nằm ở chính sách cấp phép việc làm

Theo nhiều chuyên gia, những giải pháp mang tính tạm thời sẽ khó giải quyết tận gốc vấn đề nếu không thay đổi các quy định trong hệ thống tuyển dụng lao động nước ngoài.

Ông Lee Ki Ho, Trưởng nhóm Hỗ trợ pháp lý của Trung tâm Quyền lợi Lao động Seoul, cũng là người đầu tiên tại Hàn Quốc hoàn thành luận án tiến sĩ nghiên cứu về nhà ở dành cho lao động nhập cư, cho rằng:

"Nếu không sửa đổi quy định hạn chế chuyển nơi làm việc trong Chương trình cấp phép việc làm thì tình trạng xâm phạm quyền của lao động nhập cư sẽ còn tiếp diễn."

Chương trình EPS là gì?

Chương trình cấp phép việc làm (Employment Permit System, gọi tắt là EPS) được Hàn Quốc áp dụng từ tháng 8 năm 2004.

Chính sách này cho phép các doanh nghiệp vừa và nhỏ hoặc các chủ trang trại, ngư trại không tuyển được lao động trong nước có thể tuyển dụng lao động nước ngoài một cách hợp pháp.

Phần lớn lao động nhập cư sang Hàn Quốc theo chương trình này đều làm việc với thị thực lao động phổ thông E9.

Tuy nhiên, quy định hiện hành khiến người lao động gần như không thể tự do chuyển sang nơi làm việc khác nếu không có sự đồng ý của người sử dụng lao động.

Chính vì vậy, nhiều tổ chức bảo vệ quyền lao động đã chỉ trích đây là một hình thức khiến người lao động bị phụ thuộc quá mức vào chủ sử dụng và ví cơ chế này như "chế độ lao động cưỡng ép trong thời hiện đại".

Khi người lao động có quyền lựa chọn, thị trường sẽ tự điều chỉnh

Theo ông Lee Ki Ho, nếu lao động nhập cư được quyền chuyển đổi nơi làm việc dễ dàng hơn, chính người sử dụng lao động sẽ phải chủ động cải thiện điều kiện làm việc để giữ chân nhân lực.

Ông nhận định:

"Nếu người lao động được tự do lựa chọn nơi làm việc, các doanh nghiệp sẽ phải cạnh tranh với nhau bằng những điều kiện tốt hơn. Họ sẽ đầu tư chỗ ở chất lượng hơn, giảm thời gian lao động hoặc cải thiện môi trường làm việc. Một cơ chế cạnh tranh lành mạnh sẽ tự hình thành."

Cần cân bằng giữa quyền của người lao động và nhu cầu của doanh nghiệp

Ở chiều ngược lại, Giáo sư Seol Dong Hoon, Khoa Xã hội học, Đại học Quốc gia Jeonbuk, cho rằng vấn đề không đơn giản như vậy.

Theo ông, dưới góc độ pháp lý vẫn tồn tại quan điểm cho rằng việc hạn chế quyền chuyển nơi làm việc trong một khoảng thời gian nhất định theo hợp đồng đã được hai bên thỏa thuận từ trước không thể mặc nhiên xem là hành vi xâm phạm nhân quyền.

Ông cũng cảnh báo rằng nếu cho phép lao động nhập cư tự do chuyển việc hoàn toàn mà không có cơ chế quản lý phù hợp, nhiều doanh nghiệp trong lĩnh vực nông nghiệp và sản xuất có thể đối mặt với tình trạng thiếu hụt lao động nghiêm trọng.

"Chừng nào chưa xây dựng được các biện pháp kiểm soát tình trạng dịch chuyển lao động sau khi mở rộng quyền chuyển việc, sẽ rất khó thay đổi toàn diện khuôn khổ của Chương trình cấp phép việc làm."

Bài toán vẫn còn bỏ ngỏ

Câu chuyện về những căn nhà kính nóng hơn 40 độ C không chỉ phản ánh điều kiện sinh hoạt khắc nghiệt của lao động nhập cư tại Hàn Quốc, mà còn cho thấy những bất cập trong cơ chế tuyển dụng, quản lý và bảo đảm quyền lợi cho lực lượng lao động nước ngoài.

Trong bối cảnh Hàn Quốc ngày càng phụ thuộc vào lao động nhập cư để duy trì sản xuất nông nghiệp và công nghiệp, việc cân bằng giữa nhu cầu của doanh nghiệp, khả năng quản lý của Nhà nước và các quyền cơ bản của người lao động vẫn là bài toán chưa có lời giải trọn vẹn.

CHOSUN